🧸 Standrady Ochrony Małoletnich

Standardy Ochrony Małoletnich w placówce medycznej – czy dotyczą również przychodni dla dorosłych?

„My leczymy tylko dorosłych, więc Standardy Ochrony Małoletnich nas nie dotyczą.”

To jedno z założeń, które nadal można spotkać w gabinetach i przychodniach.

Kardiologia dla dorosłych. Medycyna estetyczna. Diagnostyka USG. Interna. Centrum specjalistyczne, które nie reklamuje żadnej poradni pediatrycznej.

Czy to automatycznie oznacza, że można pominąć Standardy Ochrony Małoletnich?

Nie warto wyciągać takiego wniosku wyłącznie na podstawie profilu świadczeń.

Ustawa obejmuje bowiem organ zarządzający m.in. placówką medyczną, do której uczęszczają albo w której przebywają lub mogą przebywać małoletni.

Dlatego pierwsze pytanie powinno brzmieć nie:

„Czy jesteśmy placówką pediatryczną?”

ale:

„Czy w naszej placówce mogą przebywać osoby poniżej 18. roku życia i w jaki sposób personel może mieć z nimi kontakt?”

Standardy Ochrony Małoletnich – od kiedy obowiązują?

Przepisy wprowadzające obowiązek Standardów Ochrony Małoletnich weszły w życie 15 lutego 2024 r.

Podmioty objęte ustawą otrzymały sześciomiesięczny okres na ich wdrożenie. Termin minął: 15 sierpnia 2024 r.

Nie jest to więc nowy obowiązek ani rozwiązanie znajdujące się nadal w okresie przejściowym.

Standardy powinny już funkcjonować w organizacjach, które spełniają przesłanki określone w ustawie.

„Ale przecież przyjmujemy tylko dorosłych”

Profil placówki nie zawsze przesądza o tym, kto faktycznie może się w niej znaleźć.

Warto spojrzeć na rzeczywistość.

Czy rzeczywiście nigdy nie pojawia się:

• 16- czy 17-letni pacjent,

• małoletni skierowany na konkretne badanie,

• nastolatek korzystający z konsultacji specjalistycznej,

• dziecko towarzyszące rodzicowi podczas wizyty,

• małoletni przebywający w poczekalni?

Przepis nie mówi wyłącznie o placówkach przeznaczonych dla dzieci.

Mówi również o placówkach medycznych, w których małoletni przebywają lub mogą przebywać.

Dlatego fakt, że placówka prowadzi przede wszystkim działalność skierowaną do dorosłych, nie powinien automatycznie kończyć analizy. Trzeba ocenić jej rzeczywisty model działania.

Pacjent 16–18 lat – ważne rozróżnienie

Przy tej okazji warto uporządkować jeszcze jedną kwestię.

Pacjent, który ukończył 16 lat, uzyskuje własne prawo do współdecydowania o udzielaniu świadczeń zdrowotnych.

Nie oznacza to jednak, że może w każdej sytuacji samodzielnie wyrazić jedyną wymaganą zgodę na leczenie.

W przypadku małoletniego, który ukończył 16 lat, co do zasady mamy do czynienia z tzw. zgodą podwójną: zgodą małoletniego + zgodą jego przedstawiciela ustawowego.

Rzecznik Praw Pacjenta wprost wskazuje, że dla pacjenta po ukończeniu 16. roku życia wymagana jest zgoda zarówno samego pacjenta, jak i przedstawiciela ustawowego. W razie sprzeczności ich decyzji konieczne może być rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego.

Dlatego zdanie: „16-latek może sam przyjść do lekarza” wymaga dopowiedzenia.

Może być fizycznie obecny bez rodzica, ale możliwość wykonania konkretnego badania lub udzielenia świadczenia trzeba oceniać zgodnie z zasadami dotyczącymi zgody pacjenta małoletniego.

To również powinno być znane recepcji.

SOM to nie tylko dokument dotyczący przemocy

Standardy Ochrony Małoletnich bywają kojarzone wyłącznie z procedurą: „co zrobić, jeśli podejrzewamy przemoc wobec dziecka”.

To tylko jeden z ich elementów.

Ustawa wymaga, aby standardy – odpowiednio do charakteru placówki – określały m.in.:

• zasady bezpiecznych relacji personelu z małoletnimi,

• zachowania niedozwolone wobec małoletnich,

• sposób reagowania w przypadku podejrzenia krzywdzenia,

• osoby odpowiedzialne za zgłoszenia i interwencję,

• sposób składania zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa,

• zasady zawiadamiania sądu opiekuńczego,

• sposób dokumentowania zgłoszonych zdarzeń,

• zasady przygotowania personelu do stosowania standardów,

• sposób udostępniania standardów dzieciom i opiekunom,

• zasady przeglądu i aktualizacji dokumentu.

Standardy mają więc tworzyć system postępowania, a nie pojedynczą procedurę interwencyjną.

Standardy muszą być dopasowane do placówki medycznej

To jeden z najważniejszych zapisów ustawy.

Standardy mają być przygotowane: „w sposób dostosowany do charakteru i rodzaju placówki lub działalności”.

I właśnie dlatego kopiowanie dokumentu przygotowanego dla szkoły, przedszkola czy klubu sportowego i zamiana słowa „uczeń” na „pacjent” nie rozwiązuje problemu.

Placówka medyczna funkcjonuje inaczej.

Ma inne relacje z dzieckiem.

Inne obowiązki.

Inne sytuacje ryzyka.

Inne role personelu.

Jak powinny wyglądać SOM w placówce medycznej?

Dobrze przygotowane standardy powinny odpowiadać na realne sytuacje, z którymi może zetknąć się zespół.

Na przykład:

Co robi lekarz, jeśli podczas badania zauważy obrażenia, które mogą wskazywać na krzywdzenie dziecka?

Komu pielęgniarka zgłasza podejrzenie przemocy?

Kto podejmuje decyzję o dalszej interwencji?

Kto odpowiada za zawiadomienie właściwych instytucji?

Co ma zrobić recepcja, jeśli nie jest pewna, czy osoba przychodząca z dzieckiem jest uprawniona do podejmowania określonych decyzji?

Jak personel powinien komunikować się z dzieckiem?

Jakie zachowania pracowników są niedopuszczalne?

Jak dokumentujemy incydent lub zgłoszenie?

To są procedury, które rzeczywiście mogą być potrzebne zespołowi.

Recepcja również musi znać swoją rolę

Standardy nie są dokumentem przeznaczonym wyłącznie dla lekarzy.

Ministerstwo Sprawiedliwości zwraca uwagę, że w placówce medycznej zasady ochrony dzieci mogą dotyczyć różnych osób, z którymi małoletni ma kontakt – m.in. personelu medycznego, rejestracji, praktykantów czy personelu pomocniczego.

Recepcja powinna więc wiedzieć przynajmniej:

• gdzie znajdują się Standardy,

• kto odpowiada za przyjmowanie zgłoszeń,

• komu przekazać niepokojącą informację,

• jak zachować się w sytuacji zagrożenia,

• jak nie prowadzić samodzielnie „dochodzenia”,

• jak wygląda ścieżka eskalacji.

Nie oczekujemy od rejestratorki wiedzy prawniczej.

Oczekujemy, że będzie znała jasny schemat działania placówki.

Weryfikacja personelu – samo SOM to za mało

Standardy to tylko jedna część obowiązków związanych z ochroną małoletnich.

Osobnym zagadnieniem jest weryfikacja osób przed dopuszczeniem ich do określonej działalności związanej z małoletnimi.

Art. 21 ustawy obejmuje osoby, których rzeczywiste obowiązki związane są m.in. z:

• leczeniem małoletnich,

• opieką nad nimi,

• edukacją,

• wychowaniem,

• poradami psychologicznymi,

• sportem,

• wypoczynkiem lub innymi wskazanymi w ustawie aktywnościami.

Pracodawca lub organizator ma obowiązek sprawdzić taką osobę m.in. w odpowiednich rejestrach sprawców przestępstw na tle seksualnym. Kandydat ma również obowiązki związane z przedstawieniem informacji o niekaralności oraz – w określonych sytuacjach – dokumentów lub oświadczeń odnoszących się do pobytu za granicą.

Czyli nie wystarczy zapytać:

„Czy mamy wydruk z Rejestru?”

Trzeba posiadać prawidłowo zaprojektowaną procedurę weryfikacji osoby przed dopuszczeniem jej do określonej pracy lub działalności.

Nie każdego pracownika sprawdzamy automatycznie tylko dlatego, że pracuje w przychodni

To ważne doprecyzowanie.

Przy obowiązkach wynikających z art. 21 znaczenie mają rzeczywiste obowiązki danej osoby, a nie sama nazwa stanowiska ani fakt zatrudnienia w placówce medycznej.

Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje, że procedura sprawdzania dotyczy osób, których faktyczne obowiązki są związane m.in. z leczeniem lub opieką nad małoletnimi.

Dlatego przy zatrudnianiu personelu warto ocenić: jakie czynności będzie wykonywać dana osoba i czy w ramach swojej pracy będzie objęta przesłankami wskazanymi w ustawie.

To bezpieczniejsze niż dwa skrajne podejścia: „sprawdzamy absolutnie wszystkich” albo „sprawdzamy tylko pediatrów”.

Kiedy należy przeprowadzić weryfikację?

Kluczowe jest słowo:

przed.

Obowiązki weryfikacyjne należy wykonać przed nawiązaniem stosunku pracy albo przed dopuszczeniem osoby do działalności objętej ustawą.

Nie tydzień później.

Nie przy okazji kompletowania akt osobowych.

Nie po pierwszym dyżurze.

Dlatego etap ten powinien znaleźć się w checkliście zatrudnienia i onboardingu personelu.

Nowa osoba nie powinna zostać dopuszczona do właściwych obowiązków, zanim placówka nie zakończy wymaganej weryfikacji.

„Mamy wydruk z rejestru” – to nadal nie wszystko

Sam wydruk nie tworzy systemu bezpieczeństwa.

W placówce powinna być określona ścieżka:

identyfikacja stanowiska → ustalenie obowiązku weryfikacji → uzyskanie wymaganych informacji → sprawdzenie rejestrów → komplet dokumentów → dopuszczenie do pracy.

Dzięki temu przy kolejnym zatrudnieniu proces nie zależy od tego, czy manager akurat pamięta o przepisach.

Staje się częścią standardowego onboardingu.

Standardy trzeba udostępnić

SOM nie mogą być dokumentem dostępnym wyłącznie w komputerze managera.

Ustawa przewiduje udostępnienie standardów:

• na stronie internetowej,

• w widocznym miejscu w lokalu.

Co ważne, powinny być dostępne zarówno w wersji pełnej, jak i skróconej przeznaczonej dla małoletnich. Wersja skrócona ma zawierać informacje istotne z perspektywy dziecka.

Czyli placówka potrzebuje nie tylko dokumentu „dla dorosłych”.

Powinna również pomyśleć: jak powiedzieć dziecku prostym językiem, jakie ma prawa, czego może oczekiwać od personelu i gdzie może szukać pomocy.

Standardów nie przygotowuje się raz na zawsze

To kolejny bardzo konkretny obowiązek.

Placówka powinna co najmniej raz na dwa lata dokonać oceny Standardów Ochrony Małoletnich pod kątem:

• aktualnych potrzeb,

• zgodności z przepisami,

• sposobu funkcjonowania organizacji.

Wnioski z takiej oceny trzeba udokumentować na piśmie.

Dlatego w dokumentacji powinien funkcjonować nie tylko sam dokument SOM, ale również proces jego ewaluacji.

Warto ustalić: kto ocenia → kiedy → według jakich kryteriów → jakie są wnioski → czy potrzebna jest aktualizacja.

2026 rok to ważny moment na pierwszą ewaluację

Placówki, które wdrożyły Standardy w ustawowym terminie w 2024 roku, powinny szczególnie zwrócić uwagę na obowiązek oceny wykonywanej co najmniej raz na dwa lata.

Jeżeli dokument został przyjęty np. w sierpniu 2024 r., w 2026 roku przypada moment, w którym trzeba zadbać o pierwszą ustawową ocenę standardów, jeżeli nie została wykonana wcześniej.

I nie chodzi tylko o zmianę daty na pierwszej stronie.

Trzeba rzeczywiście ocenić:

• czy procedury odpowiadają sposobowi funkcjonowania placówki,

• czy zmienił się personel,

• czy osoby odpowiedzialne nadal pełnią swoje funkcje,

• czy wystąpiły incydenty,

• czy ścieżki interwencji są aktualne,

• czy personel zna standardy,

• czy wersja skrócona jest dostępna,

• czy dokumentacja wdrożenia jest kompletna.

To bardzo dobry moment na audyt całego obszaru.

Czy brak SOM oznacza tylko „niską karę finansową”?

Nie sprowadzałabym tego problemu do wysokości jednej grzywny.

Ustawa rzeczywiście przewiduje sankcję za niewprowadzenie standardów – przy pierwszym stwierdzeniu może to być grzywna do 250 zł albo nagana, a przy ponownym stwierdzeniu niewykonania obowiązku grzywna wynosi co najmniej 1000 zł.

Ale obowiązki dotyczące weryfikacji personelu mają odrębne sankcje. Aktualny tekst ustawy przewiduje m.in. grzywnę nie niższą niż 1000 zł za dopuszczenie osoby do określonej działalności bez uzyskania wymaganej informacji z rejestru.

I nadal nie jest to najważniejszy wymiar ryzyka.

W placówce medycznej konsekwencją niewłaściwego systemu ochrony dziecka może być przede wszystkim brak prawidłowej reakcji w sytuacji, w której dziecko rzeczywiście potrzebuje pomocy.

Do tego dochodzi odpowiedzialność organizacyjna, prawna i reputacyjna.

Dlatego pytanie: „Ile wynosi kara za brak SOM?” nie powinno być podstawowym powodem wdrażania standardów.

Najczęstsze błędy w placówkach medycznych

„Nie mamy pediatrii, więc SOM nas nie dotyczą”

Profil specjalizacji nie jest jedynym kryterium. Trzeba ocenić, czy małoletni przebywają lub mogą przebywać w placówce.

„Mamy wzór ze szkoły”

Standardy mają być dostosowane do rodzaju i charakteru konkretnej działalności. Procedura szkolna nie odpowiada automatycznie realiom ochrony zdrowia.

„Sprawdziliśmy lekarzy w rejestrze i temat zamknięty”

Trzeba ustalić, które osoby podlegają weryfikacji na podstawie rzeczywiście wykonywanych obowiązków, oraz zebrać cały wymagany zestaw informacji.

„SOM są na dysku managera”

Standardy trzeba odpowiednio udostępniać, również małoletnim.

„Przyjęliśmy dokument w 2024 roku”

To nie koniec obowiązku. Standardy trzeba okresowo oceniać, co najmniej raz na dwa lata, a wynik tej oceny dokumentować.

„Personel podpisał, że przeczytał”

Podpis nie zastępuje przygotowania zespołu do rzeczywistego stosowania standardów. Pracownik powinien wiedzieć przede wszystkim: co zrobić, jeśli naprawdę pojawi się problem.

Dobre SOM powinny zdejmować z zespołu ciężar improwizacji

Lekarz zauważa niepokojące obrażenia.

Pielęgniarka słyszy od dziecka coś, co wskazuje na możliwość krzywdzenia.

Rejestratorka obserwuje sytuację, która wzbudza jej niepokój.

To nie jest moment na szukanie w Google: „co zrobić, jeśli podejrzewam przemoc wobec dziecka?”

Placówka powinna mieć ustaloną wcześniej ścieżkę: zauważenie sygnału → zgłoszenie → osoba odpowiedzialna → ocena sytuacji → właściwa interwencja → dokumentowanie → dalsze działania i wsparcie.

Dzięki temu pracownik nie musi samodzielnie rozstrzygać całej sytuacji.

Wie, jaki jest jego następny krok.

I właśnie temu powinny służyć dobrze przygotowane standardy.

Podsumowanie

Standardy Ochrony Małoletnich nie są dokumentem wyłącznie dla pediatrii.

Jeżeli w placówce medycznej przebywają lub mogą przebywać osoby małoletnie, trzeba przeanalizować obowiązki wynikające z ustawy, zamiast zakładać, że „dorosły profil działalności” automatycznie rozwiązuje temat.

Dobrze przygotowany system powinien obejmować co najmniej:

SOM dopasowane do placówki → przygotowanie personelu → ścieżki interwencji → odpowiedzialności → dokumentowanie zdarzeń → weryfikację właściwych osób → wersję pełną i skróconą → udostępnienie standardów → okresową ewaluację.

Bo Standardy Ochrony Małoletnich nie powinny być kolejnym dokumentem utworzonym wyłącznie po to, żeby zaznaczyć: „mamy”.

Powinny sprawić, że gdy rzeczywiście wydarzy się trudna sytuacja, personel wie, co zrobić, komu ją zgłosić i jak działać bez improwizowania.

Czy Twoje SOM są rzeczywiście aktualne?

Przygotowuję i aktualizuję Standardy Ochrony Małoletnich dopasowane do rzeczywistego sposobu funkcjonowania placówki medycznej.

Analizuję nie tylko sam dokument, ale również: strukturę placówki → personel → proces zatrudniania i weryfikacji → ścieżki zgłoszeń → odpowiedzialności → sposób dokumentowania → udostępnienie standardów → obowiązek okresowej ewaluacji.

Jeżeli Standardy zostały wdrożone w 2024 roku, 2026 rok jest również dobrym momentem na sprawdzenie, czy została przeprowadzona i udokumentowana wymagana okresowa ocena.

Dokumenty dla Gabinetu – wsparcie operacyjne podmiotów leczniczych
📞 +48 519 596 318
📧 kontakt@dokumentydlagabinetu.pl